Alymlar şeker gamyşyndan we bambukdan ýasalan, amatly we amaly bolan, plastik käselere we beýleki bir gezek ulanylýan plastik gaplara alternatiwa bolmagy wada berýän "ýaşyl" gap-gaçlar toplumyny işläp düzdüler. Adaty plastikleriň ýa-da biodegradasiýa bolýan polimerleriň çüýremegi üçin 450 ýyla çenli ýa-da ýokary temperatura gerek bolsa-da, bu zäherli däl we ekologiýa taýdan arassa material bary-ýogy 60 günde çüýreýär we ertirlik kofeňizi ýa-da alyp gidilýän iýmitiňizi saklamak üçin ýeterlik derejede arassadyr. Bu plastik alternatiwa barada makala 2020-nji ýylyň 12-nji noýabrynda "Matter" žurnalynda çap edildi.
“Dogrusyny aýtsam, men 2007-nji ýylda ABŞ-a ilkinji gezek gelenimde, supermarketlerde bir gezek ulanylýan plastik gaplaryň köp ýaýrandygyna haýran galdym” diýip, Demirgazyk-Gündogar Uniwersitetiniň degişli awtory Juli Hongli aýdýar. “Olar biziň durmuşymyzy has amatly edýär, ýöne daşky gurşawda çüýremeýän galyndylary hem bolýar”. Soňra seminarlarda we duşuşyklarda has köp plastik gaplaryň, tarelkalaryň we pyçaklaryň zibillere taşlanýandygyny görmek, onuň: “Has durnukly materiallary ulanyp bilerismi?” diýen pikirine sebäp boldy.
Plastik iýmit gaplaryna alternatiwa gözläp, Çžu we onuň kärdeşleri bambuga we azyk senagatynyň galyndylarynyň iň uly çeşmeleriniň biri bolan şeker gamyşly bagassesine ýüz tutdular. Topar uzyn, inçe bambuk süýümlerini gysga, galyň bagasse süýümleri bilen birleşdirip, dykyz tor emele getirdi we bu iki materialdan mehaniki taýdan durnukly we biodegradasiýa bolýan gaplary öndürdi. Bu täze ekologiýa taýdan arassa gaplar diňe bir plastik ýaly berk we suwuklyklary saklap bilmek bilen çäklenmän, eýsem doly zyýansyzlandyrylmaýan gaýtadan işlenen materiallardan ýasalan biodegradasiýa bolýan gaplardan hem arassadyr. Olar 30-45 günden soň toprakda çüýremäge başlaýar we 60 günden soň doly deformasiýa bolýar.
“Azyk gaplaryny ýasamak aňsat iş däl. Olar diňe bir biodegradasiýa edilmeli däl” diýip, Çžu aýtdy. “Bir tarapdan, bize azyk üçin howpsuz material gerek; beýleki tarapdan, gap çygly wagty ýokary mehaniki berklige eýe bolmaly we örän arassa bolmaly, sebäbi ol gyzgyn kofe we gyzgyn nahar saklamak üçin ulanylar”.
Barlagçylar iýmit senagatynda giňden ulanylýan daşky gurşawa zyýansyz himiki madda bolan alkil ketenedimeri (AKD) goşup, galyplanan gap-gaçlaryň ýag we suwa çydamlylygyny ýokarlandyrdylar we çygly gurşawda berkligini üpjün etdiler. Bu maddanyň kömegi bilen täze gap-gaçlar mehaniki berklik, ýag garşylygy we zäherli dälligi babatda beýleki şeker gamyşyndan ýasalan gap-gaçlar we ýumurtga gutulary ýaly täjirçilik taýdan elýeterli bolan biodegradasiýa edilýän iýmit gaplaryndan has gowy netije görkezdi.
Barlagçylar tarapyndan işlenip düzülen käseleriň başga bir artykmaçlygy bar: uglerod yzynyň ep-esli azalmagy. Täze önümiň önümçilik prosesi adaty plastik gaplara garanda 97% az CO2, kagyz we biodegradasiýa edilýän plastmassadan bolsa 65% az öndürýär. Toparyň indiki maksady önümçilik prosesiniň energiýa netijeliligini ýokarlandyrmak we ony plastik bilen bäsdeşlige ukyply etmek üçin çykdajylary has-da azaltmakdyr. Täze materialdan ýasalan käseleriň bahasy biodegradasiýa edilýän plastikden ýasalan käselerden iki esse (tonnasy üçin 2333 dollar) gymmat bolsa-da (tonnasy üçin 4750 dollar), adaty plastik käseler henizem birneme arzan (tonnasy üçin 2177 dollar).
“Bir gezek ulanylýan gaplar arzan we amatly bolany üçin adamlaryň olary ulanmagynyň öňüni almak kyn” diýip, Çžu aýtdy. “Ýöne meniň pikirimçe, bu bir gezek ulanylýan gaplary öndürmek üçin ekologiýa taýdan arassa, biodegradasiýa bolýan materiallary ulanmak gowy çözgüt bolardy”.
Çeşme: Liu Çao, Luan Pengçeng, Li Çiang, Çeng Çžen, Sun Sýao, Çao Daşian we Çžu Hongli, “Plastikiň alternatiwasy hökmünde şeker gamyş-bambuk gibrid süýümlerinden ýasalan biodegradasiýa bolýan, arassa we kompostlanýan nahar gap-gaçlary”, Matter, 2020-nji ýylyň 12-nji noýabry. DOI: 10.1016/j.matt.2020.10.004
Ýerleşdirilen wagty: 2025-nji ýylyň 10-njy sentýabry